viernes, 16 de agosto de 2019
jueves, 15 de agosto de 2019
domingo, 11 de agosto de 2019
CHOMALIL TZIJ UTZ'IB'AM MA WAN NAS
Chajinel k'el
Alab’om
chixwalijoq, jo pa chajin k’el
Jo’,
jo’, jo’ pa chajin tz’ikin
Alab’om,
alab’om saq chik
Kerech’aw
chik i k’el
Alab’om,
altom jo pa chajin k’el
Chqak’ama
b’i qateb’
Chqak’ama
b’i qak’aqb’al ab’aj
Chqak’ama
b’i qab’aj…
Jo’ kojsik’inik
I nimaq taq pek
Kkila’ uwach qasik’
Keqila i relik li ij
Kreprat puwi i
janima
Alab’om chixib'ij a pich’ pich’
Chixib’ij a tz’unun
Chixib’ij ati ixpumuy
Chixib’ij a t’orowos
Alab’om, altom jo pa taq pek
Kqoqtaj qib’, kquwaj qib’
Te’uri kqa’an pich’ qatz’ib’
Man yoj kqaj kqanawsaj qib’.
Alab’om, altom yin kin-ek
Weta’am taj ipa
Weta’am taj we kintzalij chaloq
Xwiri i chajin k’el ksach ti chink’ux…
Xinb’ij che
Xinb’ij
che: moqxa krix ak’ux chwe
Xub’ij:
!krix taj!
Wo’or
xwil uwach, uchapom che u’ab’ jun chik
K’inch'ob’
taq yin keje ile xub’ij che, pacha xub'ij
chwe yin
Kinsaqij
chiwe,
Chi
ko’on panoq
Pacha
i tzij chi xintz’ibaj kan yin
Keje
ile kulap tan chik ire chiwe
Xwiri
ire, xa kulap chiwe
Man
kuriq ti tz’ib’anik pacha yin…
Chuch
Chuch
qus katwilo
Qus
kwil atzunb’al
Are
katwil pa k’eb’al
Rumali
k’ax katinna’o
Are
kqataqej qib’
Mi
yet xaq mi yin kquwaj uwach
Chi
kqaj qib’
Chuch
chatpetoq
In
o chi awekem
At
woy-em
Ixoq
chatpetoq
Kok’il
kamatz awib’
Man
yin at woy-em.
K-on
ponoq we
Xinsach
chak’ux
Matok
il
Man
iri chi xintz'ib’aj
Utukel ksachik.
I xtz'ib'aw iri are i tijonel ma Wan Nas.
I xtz'ib'aw iri are i tijonel ma Wan Nas.
domingo, 28 de julio de 2019
T'IS RE KIPOT AJ K'UB'UL, Utz'ib'am ma Nar Chom Reyex
ARE T'IS IRI RE KIPOT AJ K'UB'UL WINAQ
I t'is le lik are ukotz'ijal kich'ob'onik i qatit qamam aj K'ub'ul winaq, chi lik uchapom rib' ru' ukotz'ijal uwach i jyub' ta'aj. Xwi ta la ile, man i jujun t'is le o kuk'exwachij usuk' xaq rachi'il kik'aslemal chwach lo'laj ij saq.
I t'os are kuk'exwachij ronojel ni'pa ija re jalajuj taq es, che', tikon xaq rijayil i lok'anij re achi xaq re ixoq.
I ik' are kuk'exwachij i ik' chi o chwa kaj are xa ch'aqap onom.
I yok are kuk'exwachij ib'och' chi o pqach'akul ub'inb'al qakik'el xaq urep i ray xetaq kaj are kjuch'lajik.
I sampol are kuk'exwachij i jalajuj taq kotz'ij chwach i jyub' ta'aj, we kaq are kuk'exwachij i ij chi ktzun pa'ij.
I raxk'am are kuk'exwachij raqan i kina' chi kel b'i rij taq ab'ix.
I uxaq che' are kuk'exwachij jalajuj taq uche'lal echa' xaq i to' che' chi lik rajwaxik puk'aslemal i lok'anij.
I saqnoy are kuk'exwachij i kar aj pa ya xaq konojel ni'pa i chikop chwach i jyub' ta'aj.
Are jub'i' ile xintz'ib'aj chiwe chrij i t'is re kipot aj K'ub'ul winaq. K'ate kojlapan tan chik jub'i'.
jueves, 25 de julio de 2019
NUMEROS ORDINALES, Utz'ib'am ma Nar Chom Reyex
Los Números Ordinales
Estos números
catalogados como subclase sustantivos,
indican el lugar ocupado por las cosas u objetos de un conjunto cuando están
colocados en un determinado orden. En
el idioma K'ub'ultzij estos números tienen una estructura sustantival porque llevan un prefijo de posesión como suele hacerse con los sustantivos.
q
El número
ordinal se escribe como una sola unidad de palabra, o sea posesivo
más raíz numeral:
q
Nab'e es
la forma para primero el cual no lleva prefijo posesivo.
q
Los
prefijos posesivos se escriben a partir de ukab', segundo, en adelante. El prefijo que lleva cada número corresponde
a la tercera persona singular.
q
El prefijo
posesivo cambia a ur- en todos los números que llevan la raíz ox, tres,
tales como urox, tercero, uroxlajuj, décimo tercero; urox juwinaq, vigésimo tercero; etc.
q
En los
números ordinales el sufijo que indica el número cardinal es eliminado (-eb',
-ib', ob', -ub').
q
En ukab',
segundo, mantiene la consonante / b'
/ pues la raíz es kab'.
Veamos:
nab'e................................................................. primero
/ a
ukab'................................................................ segundo
/ a
urox.................................................................. tercer
/ a
ukaj.................................................................. cuarto
/ a
ujo'.................................................................... quinto
/ a
uwaq................................................................ sexto
/ a
uwuq................................................................ séptimo
/ a
uwajxaq.......................................................... octavo
/ a
ub'elej............................................................... noveno
/ a
ulajuj................................................................ décimo
/ a
ujulajuj............................................................ décimo primero
ukab'lajuj........................................................ décimo segundo
uroxlajuj.......................................................... décimo tercero
ukajlajuj.......................................................... décimo cuarto
ujo'lajuj........................................................... décimo quinto
uwaqlajuj........................................................ décimo sexto
uwuqlajuj........................................................ décimo séptimo
uwajxaqlajuj.................................................. décimo octavo
ub'elejlajuj...................................................... décimo noveno
ujuwinaq......................................................... vigésimo
nab'e juwinaq................................................. vigésimo
primero
ukab' juwinaq................................................. vigésimo
segundo
urox juwinaq.................................................. vigésimo
tercero
ukaj juwinaq.................................................. vigésimo
cuarto
ujo' juwinaq.................................................... vigésimo
quinto
uwaq juwinaq................................................. vigésimo
sexto
uwuq juwinaq................................................. vigésimo
séptimo
uwajxaq juwinaq........................................... vigésimo
octavo
ub'elej juwinaq............................................... vigésimo
noveno
ulajuj juwinaq................................................ trigésimo
ujulajuj juwinaq............................................ trigésimo
primero
ukab'lajuj juwinaq........................................ trigésimo
segundo
uroxlajuj juwinaq.......................................... trigésimo
tercero
ukajlajuj juwinaq.......................................... trigésimo
cuarto
ujo'lajuj juwinaq............................................ trigésimo
quinto
uwaqlajuj juwinaq........................................ trigésimo
sexto
uwuqlajuj juwinaq........................................ trigésimo
séptimo
uwajxaqlajuj juwinaq.................................. trigésimo
octavo
ub'elejlajuj juwinaq....................................... trigésimo
noveno
ukawinaq........................................................ cuadragésimo
nab'e kawinaq................................................. cuadragésimo primero
ukab' kawinaq................................................. cuadragésimo segundo
urox kawinaq.................................................. cuadragésimo tercero
ukaj kawinaq.................................................. cuadragésimo cuarto
ujo' kawinaq.................................................... cuadragésimo quinto
uwaq kawinaq................................................. cuadragésimo sexto
uwuq kawinaq................................................. cuadragésimo séptimo
uwajxaq kawinaq........................................... cuadragésimo octavo
ub'elej kawinaq............................................... cuadragésimo noveno
ulajuj kawinaq................................................ quincuagésimo
ujulajuj kawinaq............................................ quincuagésimo primero
ukab'lajuj kawinaq........................................ quincuagésimo segundo
uroxlajuj kawinaq.......................................... quincuagésimo tercero
ukajlajuj kawinaq.......................................... quincuagésimo cuarto
ujo'lajuj kawinaq............................................ quincuagésimo quinto
uwaqlajuj kawinaq........................................ quincuagésimo sexto
uwuqlajuj kawinaq........................................ quincuagésimo séptimo
uwajxaqlajuj kawinaq.................................. quincuagésimo octavo
ub'elejlajuj kawinaq....................................... quincuagésimo noveno
uroxwinaq....................................................... sexagésimo
nab'e oxwinaq................................................ sexagésimo
primero
ukab' oxwinaq................................................ sexagésimo
segundo
urox oxwinaq................................................. sexagésimo
tercero
ukaj oxwinaq................................................. sexagésimo
cuarto
ujo' oxwinaq................................................... sexagésimo
quinto
uwaq oxwinaq................................................ sexagésimo
sexto
uwuq oxwinaq................................................ sexagésimo
séptimo
uwajxaq oxwinaq.......................................... sexagésimo
octavo
ub'elej oxwinaq.............................................. sexagésimo
noveno
ulajuj oxwinaq............................................... septuagésimo
ujulajuj oxwinaq........................................... septuagésimo
primero
ukab'lajuj oxwinaq....................................... septuagésimo
segundo
uroxlajuj oxwinaq......................................... septuagésimo
tercero
ukajlajuj oxwinaq......................................... septuagésimo
cuarto
ujo'lajuj oxwinaq........................................... septuagésimo
quinto
uwaqlajuj oxwinaq....................................... septuagésimo
sexto
uwuqlajuj oxwinaq....................................... septuagésimo
séptimo
uwajxaqlajuj oxwinaq................................. septuagésimo
octavo
ub'elejlajuj oxwinaq...................................... septuagésimo
noveno
ukajwinaq....................................................... octogésimo
nab'e kajwinaq............................................... octogésimo
primero
ukab' kajwinaq.............................................. octogésimo
segundo
urox kajwinaq................................................ octogésimo
tercero
ukaj kajwinaq................................................ octogésimo
cuarto
ujo' kajwinaq.................................................. octogésimo
quinto
uwaq kajwinaq.............................................. octogésimo
sexto
uwuq kajwinaq.............................................. octogésimo
séptimo
uwajxaq kajwinaq........................................ octogésimo
octavo
ub'elej kajwinaq............................................. octogésimo
noveno
ulajuj kajwinaq.............................................. nonagésimo
ujulajuj kajwinaq.......................................... nonagésimo
primero
ukab'lajuj kajwinaq...................................... nonagésimo
segundo
uroxlajuj kajwinaq........................................ nonagésimo
tercero
ukajlajuj kajwinaq........................................ nonagésimo
cuarto
ujo'lajuj kajwinaq......................................... nonagésimo
quinto
uwaqlajuj kajwinaq...................................... nonagésimo
sexto
uwuqlajuj kajwinaq...................................... nonagésimo
séptimo
uwajxaqlajuj kajwinaq................................ nonagésimo
octavo
ub'elejlajuj kajwinaq.................................... nonagésimo
noveno
ujo'winaq......................................................... centésimo
Suscribirse a:
Entradas (Atom)
Chomaltzij / Poema
CHOMALTZIJ CHE I TIJONEL POEMA DEDICADO AL MAESTRO Autor: Leonardo Antret Reyes Lo'laj tijonel, wo'or lik a'ij iri rum...
-
DESCARGAR
-
PIXB'ANIK KE I NIMAQ TAQ WINAQ 1) Jun ak'al we kuk'ulaj jun nim laj winaq pa b'e , rajwaxik chi kutioxij xaq kel pu...