domingo, 11 de agosto de 2019

CHOMALIL TZIJ UTZ'IB'AM MA WAN NAS

Chajinel k'el


Alab’om chixwalijoq, jo pa chajin k’el
Jo’, jo’, jo’ pa chajin tz’ikin
Alab’om, alab’om  saq chik
Kerech’aw chik i k’el

Alab’om, altom jo pa chajin k’el
Chqak’ama b’i qateb’
Chqak’ama b’i qak’aqb’al ab’aj
Chqak’ama b’i qab’aj…

Jo’ kojsik’inik
I nimaq taq pek
Kkila’ uwach qasik’
Keqila i relik li ij
Kreprat puwi i  janima

Alab’om chixib'ij a pich’ pich’
Chixib’ij a tz’unun
Chixib’ij ati ixpumuy
Chixib’ij a t’orowos

Alab’om, altom jo pa taq pek
Kqoqtaj qib’, kquwaj qib’
Te’uri kqa’an pich’ qatz’ib’
Man yoj kqaj kqanawsaj qib’.

Alab’om, altom yin kin-ek
Weta’am taj ipa
Weta’am taj we kintzalij chaloq
Xwiri i chajin k’el ksach ti chink’ux…


Xinb’ij che


Xinb’ij che: moqxa krix ak’ux chwe
Xub’ij: !krix taj!
Wo’or xwil uwach, uchapom che u’ab’ jun chik
K’inch'ob’ taq yin keje ile xub’ij che,  pacha xub'ij chwe yin

Kinsaqij chiwe,   
Chi ko’on panoq
Pacha i tzij chi xintz’ibaj kan yin
Keje ile kulap tan chik ire chiwe

Xwiri ire, xa kulap chiwe
Man kuriq ti tz’ib’anik  pacha yin…


       Chuch


Chuch qus katwilo
Qus kwil atzunb’al
Are katwil pa k’eb’al
Rumali k’ax katinna’o

Are kqataqej qib’
Mi yet xaq mi yin kquwaj uwach
Chi kqaj qib’

Chuch chatpetoq
In o chi awekem
At woy-em
Ixoq chatpetoq
Kok’il kamatz awib’
Man yin at woy-em.

K-on ponoq we
Xinsach chak’ux
Matok il
Man iri chi xintz'ib’aj
Utukel ksachik.

I xtz'ib'aw iri are i tijonel ma Wan Nas.

domingo, 28 de julio de 2019

T'IS RE KIPOT AJ K'UB'UL, Utz'ib'am ma Nar Chom Reyex

ARE  T'IS  IRI  RE  KIPOT  AJ  K'UB'UL  WINAQ

 
I t'is le lik are ukotz'ijal kich'ob'onik i qatit qamam aj K'ub'ul winaq, chi lik uchapom rib' ru' ukotz'ijal uwach i jyub' ta'aj. Xwi ta la ile, man i jujun t'is le o kuk'exwachij usuk' xaq rachi'il kik'aslemal chwach lo'laj ij saq.

I t'os are kuk'exwachij ronojel ni'pa ija re jalajuj taq es, che', tikon xaq rijayil i lok'anij re achi xaq re ixoq.

I ik' are kuk'exwachij i ik' chi o chwa kaj are xa ch'aqap onom.

I yok are kuk'exwachij ib'och' chi o pqach'akul ub'inb'al qakik'el xaq urep i ray xetaq kaj are kjuch'lajik.

I sampol are kuk'exwachij i jalajuj taq kotz'ij chwach i jyub' ta'aj, we kaq are kuk'exwachij i ij chi ktzun pa'ij.

I raxk'am are kuk'exwachij raqan i kina' chi kel b'i rij taq ab'ix.

I uxaq che' are kuk'exwachij jalajuj taq uche'lal echa' xaq i to' che' chi lik rajwaxik puk'aslemal i lok'anij.

I saqnoy are kuk'exwachij i kar aj pa ya xaq konojel ni'pa i chikop chwach i jyub' ta'aj.

Are jub'i' ile xintz'ib'aj chiwe chrij i t'is re kipot aj K'ub'ul winaq. K'ate kojlapan tan chik jub'i'.

jueves, 25 de julio de 2019

NUMEROS ORDINALES, Utz'ib'am ma Nar Chom Reyex


Los Números Ordinales

Estos números catalogados como subclase sustantivos, indican el lugar ocupado por las cosas u objetos de un conjunto cuando están colocados en un determinado orden. En el idioma K'ub'ultzij estos números tienen una estructura sustantival porque llevan un prefijo de posesión como suele hacerse con los sustantivos.
q  El número ordinal se escribe como una sola unidad de palabra, o sea posesivo más raíz numeral:
q  Nab'e es la forma para primero el cual no lleva prefijo posesivo.
q  Los prefijos posesivos se escriben a partir de ukab', segundo, en adelante. El prefijo que lleva cada número corresponde a la tercera persona singular.
q  El prefijo posesivo cambia a ur- en todos los números que llevan la raíz ox, tres, tales como urox, tercero, uroxlajuj, décimo tercero; urox juwinaq, vigésimo tercero; etc.
q  En los números ordinales el sufijo que indica el número cardinal es eliminado (-eb', -ib', ob', -ub').
q  En ukab', segundo, mantiene la consonante  / b' /  pues la raíz es kab'.

Veamos:


nab'e................................................................. primero / a

ukab'................................................................ segundo / a
urox.................................................................. tercer / a
ukaj.................................................................. cuarto / a
ujo'.................................................................... quinto / a
uwaq................................................................ sexto / a
uwuq................................................................ séptimo / a
uwajxaq.......................................................... octavo / a
ub'elej............................................................... noveno / a
ulajuj................................................................ décimo / a
ujulajuj............................................................ décimo primero
ukab'lajuj........................................................ décimo segundo
uroxlajuj.......................................................... décimo tercero
ukajlajuj.......................................................... décimo cuarto
ujo'lajuj........................................................... décimo quinto
uwaqlajuj........................................................ décimo sexto
uwuqlajuj........................................................ décimo séptimo
uwajxaqlajuj.................................................. décimo octavo
ub'elejlajuj...................................................... décimo noveno
ujuwinaq......................................................... vigésimo
nab'e juwinaq................................................. vigésimo primero
ukab' juwinaq................................................. vigésimo segundo
urox juwinaq.................................................. vigésimo tercero
ukaj juwinaq.................................................. vigésimo cuarto
ujo' juwinaq.................................................... vigésimo quinto
uwaq juwinaq................................................. vigésimo sexto
uwuq juwinaq................................................. vigésimo séptimo
uwajxaq juwinaq........................................... vigésimo octavo
ub'elej juwinaq............................................... vigésimo noveno
ulajuj juwinaq................................................ trigésimo
ujulajuj juwinaq............................................ trigésimo primero
ukab'lajuj juwinaq........................................ trigésimo segundo
uroxlajuj juwinaq.......................................... trigésimo tercero
ukajlajuj juwinaq.......................................... trigésimo cuarto
ujo'lajuj juwinaq............................................ trigésimo quinto
uwaqlajuj juwinaq........................................ trigésimo sexto
uwuqlajuj juwinaq........................................ trigésimo séptimo
uwajxaqlajuj juwinaq.................................. trigésimo octavo
ub'elejlajuj juwinaq....................................... trigésimo noveno
ukawinaq........................................................ cuadragésimo
nab'e kawinaq................................................. cuadragésimo primero
ukab' kawinaq................................................. cuadragésimo segundo
urox kawinaq.................................................. cuadragésimo tercero
ukaj kawinaq.................................................. cuadragésimo cuarto
ujo' kawinaq.................................................... cuadragésimo  quinto
uwaq kawinaq................................................. cuadragésimo sexto
uwuq kawinaq................................................. cuadragésimo séptimo
uwajxaq kawinaq........................................... cuadragésimo octavo
ub'elej kawinaq............................................... cuadragésimo noveno
ulajuj kawinaq................................................ quincuagésimo 
ujulajuj kawinaq............................................ quincuagésimo  primero
ukab'lajuj kawinaq........................................ quincuagésimo  segundo
uroxlajuj kawinaq.......................................... quincuagésimo  tercero
ukajlajuj kawinaq.......................................... quincuagésimo  cuarto
ujo'lajuj kawinaq............................................ quincuagésimo  quinto
uwaqlajuj kawinaq........................................ quincuagésimo  sexto
uwuqlajuj kawinaq........................................ quincuagésimo  séptimo
uwajxaqlajuj kawinaq.................................. quincuagésimo  octavo
ub'elejlajuj kawinaq....................................... quincuagésimo  noveno
uroxwinaq....................................................... sexagésimo
nab'e oxwinaq................................................ sexagésimo primero
ukab' oxwinaq................................................ sexagésimo segundo
urox oxwinaq................................................. sexagésimo tercero
ukaj oxwinaq................................................. sexagésimo cuarto
ujo' oxwinaq................................................... sexagésimo quinto
uwaq oxwinaq................................................ sexagésimo sexto
uwuq oxwinaq................................................ sexagésimo séptimo
uwajxaq oxwinaq.......................................... sexagésimo octavo
ub'elej oxwinaq.............................................. sexagésimo noveno
ulajuj oxwinaq............................................... septuagésimo
ujulajuj oxwinaq........................................... septuagésimo primero
ukab'lajuj oxwinaq....................................... septuagésimo segundo
uroxlajuj oxwinaq......................................... septuagésimo tercero
ukajlajuj oxwinaq......................................... septuagésimo cuarto
ujo'lajuj oxwinaq........................................... septuagésimo quinto
uwaqlajuj oxwinaq....................................... septuagésimo sexto
uwuqlajuj oxwinaq....................................... septuagésimo séptimo
uwajxaqlajuj oxwinaq................................. septuagésimo octavo
ub'elejlajuj oxwinaq...................................... septuagésimo noveno
ukajwinaq....................................................... octogésimo
nab'e kajwinaq............................................... octogésimo primero
ukab' kajwinaq.............................................. octogésimo segundo
urox kajwinaq................................................ octogésimo tercero
ukaj kajwinaq................................................ octogésimo cuarto
ujo' kajwinaq.................................................. octogésimo quinto
uwaq kajwinaq.............................................. octogésimo sexto
uwuq kajwinaq.............................................. octogésimo séptimo
uwajxaq kajwinaq........................................ octogésimo octavo
ub'elej kajwinaq............................................. octogésimo noveno
ulajuj kajwinaq.............................................. nonagésimo
ujulajuj kajwinaq.......................................... nonagésimo primero
ukab'lajuj kajwinaq...................................... nonagésimo segundo
uroxlajuj kajwinaq........................................ nonagésimo tercero
ukajlajuj kajwinaq........................................ nonagésimo cuarto
ujo'lajuj kajwinaq......................................... nonagésimo quinto
uwaqlajuj kajwinaq...................................... nonagésimo sexto
uwuqlajuj kajwinaq...................................... nonagésimo séptimo
uwajxaqlajuj kajwinaq................................ nonagésimo octavo
ub'elejlajuj kajwinaq.................................... nonagésimo noveno
ujo'winaq......................................................... centésimo 


Chomaltzij / Poema

  CHOMALTZIJ CHE I TIJONEL   POEMA DEDICADO AL MAESTRO Autor: Leonardo Antret Reyes Lo'laj tijonel, wo'or lik a'ij iri rum...